आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — भाग ३ हिंगलाज माता : सीमांच्या पलीकडे तेवणारी आदिशक्ती

 

आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — भाग ३

हिंगलाज माता : सीमांच्या पलीकडे तेवणारी आदिशक्ती

लेवाजगत न्यूज | विशेष लेख-

बलुचिस्तानच्या खडकाळ, वाळवंटी आणि निसर्गरम्य भूमीत हिंगोल नदीच्या परिसरात हिंगलाज मातेचे प्राचीन तीर्थक्षेत्र वसले आहे. पाकिस्तानच्या बलुचिस्तान प्रांतातील हिंगोल राष्ट्रीय उद्यानात नैसर्गिक गुहेमध्ये असलेले हे शक्तिस्थान भव्य मंदिरामुळे नव्हे, तर शतकानुशतके चालत आलेल्या श्रद्धा, परंपरा आणि लोकस्मृतींमुळे विशेष महत्त्व प्राप्त करते. भारतापासून राजकीय सीमांनी वेगळे झालेले हे तीर्थक्षेत्र आजही असंख्य भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे.

शक्तिपीठ परंपरेतील हिंगलाज मातेचे महत्त्व

हिंगलाज माता हे हिंदू धर्मातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. विविध शक्तिपीठ परंपरांनुसार सतीच्या मस्तकाचा किंवा ब्रह्मरंध्राचा संबंध या स्थळाशी जोडला जातो. येथे देवी हिंगुला किंवा हिंगलाज या स्वरूपात विराजमान असल्याची श्रद्धा आहे. देवीचे भैरवरूप भीमलोचन असल्याचेही काही परंपरांमध्ये सांगितले जाते. तथापि, विविध धार्मिक ग्रंथांमध्ये शक्तिपीठांची संख्या आणि संबंधित आख्यायिकांबाबत वेगवेगळे उल्लेख आढळतात.

हिंगलाज मातेची महती केवळ धार्मिक कथांपुरती मर्यादित नाही. अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेल्या परंपरा, भाविकांचे अनुभव आणि लोकस्मृती यांनी या तीर्थाला भारतीय शक्तिपरंपरेत विशेष स्थान मिळवून दिले आहे.

नैसर्गिक गुहेत वसलेले श्रद्धास्थान

हिंगलाज मातेचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे पारंपरिक मंदिराच्या भव्य वास्तूऐवजी नैसर्गिक गुहा हे उपासनेचे प्रमुख केंद्र आहे. गुहेतील पवित्र शिळेला देवीचे स्वरूप मानून भाविक पूजा-अर्चा करतात. उंच शिखरे, अलंकारिक मूर्ती आणि विशाल सभामंडप यांपेक्षा निसर्गाच्या सान्निध्यातील साधेपणा या तीर्थाचे वेगळेपण अधोरेखित करतो.

हिंगोल नदी, पर्वतरांगा, खडकाळ दऱ्या आणि वाळवंटी परिसर यांमुळे या स्थानाला अद्वितीय नैसर्गिक सौंदर्य लाभले आहे. येथे निसर्ग आणि श्रद्धा यांचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळतो. जणू संपूर्ण भूमीच देवीचे देवालय बनली आहे, अशी भावना भाविकांच्या मनात निर्माण होते.

हिंगलाज मातेच्या पराक्रमाची आख्यायिका

हिंगलाज मातेविषयी अनेक लोककथा प्रचलित आहेत. त्यापैकी एका आख्यायिकेनुसार हिंगोल नावाच्या अत्याचारी व्यक्तीचा देवीने वध केला. त्यानंतर त्याच्या विनंतीनुसार या प्रदेशाला हिंगोल हे नाव प्राप्त झाले, असे सांगितले जाते. ही आख्यायिका देवीच्या पराक्रमी स्वरूपाचे प्रतीक मानली जाते.

स्थानिक परंपरांमध्ये हिंगलाज मातेला ‘नानी माता’ किंवा ‘नानी मंदिर’ या नावांनीही ओळखले जाते. या नावांमधून विविध समुदायांच्या सांस्कृतिक स्मृतींमध्ये या स्थळाला मिळालेल्या स्थानाची जाणीव होते. आख्यायिका हा इतिहासाचा पर्याय नसला, तरी त्या समाजाच्या श्रद्धा आणि सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन घडवतात.

कठीण प्रवास, पण अढळ श्रद्धा

हिंगलाज मातेची यात्रा ही केवळ दर्शनाची प्रक्रिया नसून श्रद्धा, संयम आणि सामूहिकतेचा अनुभव देणारी परंपरा आहे. कराचीपासून दूर असलेल्या या तीर्थक्षेत्रापर्यंत पोहोचण्यासाठी भाविकांना खडकाळ आणि दुर्गम भूप्रदेशातून प्रवास करावा लागतो.

यात्रेपूर्वी चंद्रकूप या चिखलज्वालामुखीजवळ धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे. अनेक भाविक या यात्रेला आध्यात्मिक साधना मानतात. वार्षिक यात्रेदरम्यान मोठ्या संख्येने भाविक सहभागी होतात. या यात्रेमुळे हिंगलाज मातेचे धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.

धार्मिक सीमांपलीकडील सहअस्तित्वाचा संदेश

हिंगलाज मातेच्या तीर्थक्षेत्राचे एक महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक मुस्लिम समाजातील काही घटकांकडूनही या स्थळाला दिला जाणारा आदर. ‘नानी’ किंवा ‘बीबी नानी’ या नावांनी या स्थळाचा उल्लेख केला जातो. यात्रेच्या काळात स्थानिक समुदायांकडून भाविकांना मदत मिळाल्याचेही उल्लेख आढळतात.

धार्मिक परंपरा वेगवेगळ्या असल्या, तरी परस्पर आदर, सहकार्य आणि माणुसकीच्या आधारावर सामाजिक संबंध दृढ होऊ शकतात, याचे हे उदाहरण आहे. श्रद्धास्थानाभोवती निर्माण झालेला हा सांस्कृतिक संवाद धार्मिक भिन्नतेतही सहअस्तित्वाची शक्यता अधोरेखित करतो.

निसर्गसंवर्धन हीच खरी भक्ती

हिंगलाज माता तीर्थक्षेत्र हिंगोल राष्ट्रीय उद्यानाच्या विस्तीर्ण नैसर्गिक परिसरात आहे. या भागात वाळवंटी प्रदेश, नदीचे पात्र, समुद्रकिनारे, चिखलज्वालामुखी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण खडकांची निर्मिती आढळते. हा परिसर पर्यावरणीयदृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे.

वाढत्या यात्रेमुळे कचरा, पाण्याचा वापर आणि वाहतुकीचा ताण वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे तीर्थयात्रेचे नियोजन करताना पर्यावरणसंवर्धनाला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. धार्मिक श्रद्धा आणि निसर्गाचे रक्षण यांचा परस्पर संबंध लक्षात घेऊन भाविकांनीही स्वच्छता आणि पर्यावरणपूरक आचरणाची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे.

देवीच्या पवित्र भूमीचे रक्षण करणे, निसर्गाचा समतोल राखणे आणि भावी पिढ्यांसाठी हा वारसा जतन करणे, हीदेखील भक्तीचीच एक महत्त्वाची अभिव्यक्ती आहे.

धार्मिक वारसा आणि विकास यांच्यातील समतोल

हिंगलाज मातेच्या परिसरातील धार्मिक वारसा जतन करण्याबरोबरच विकासाच्या गरजांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. हिंगोल नदीवरील धरणाच्या प्रस्तावासंदर्भात या परिसरातील काही पवित्र स्थळांच्या सुरक्षिततेबाबत चिंता व्यक्त झाल्याचे उल्लेख आहेत. अशा प्रश्नांमध्ये पाणी आणि ऊर्जेच्या गरजा, स्थानिक समुदायांचे हित, पर्यावरणीय परिणाम आणि धार्मिक वारसा यांचा समतोल साधणे महत्त्वाचे ठरते.

विकासाला विरोध करणे हा यावरील एकमेव मार्ग नाही. उलट, नियोजनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समाज, धार्मिक प्रतिनिधी आणि पर्यावरणतज्ज्ञांचा सहभाग सुनिश्चित करून संवेदनशील विकासाची दिशा निश्चित करता येऊ शकते. ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारशाचे जतन ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

सीमांच्या पलीकडे जपली गेलेली आदिशक्तीची स्मृती

भारताच्या फाळणीनंतर राजकीय सीमा बदलल्या; मात्र हिंगलाज मातेविषयीची श्रद्धा आणि तिच्याशी जोडलेल्या सांस्कृतिक स्मृती कायम राहिल्या. सिंध, बलुचिस्तान आणि भारतातील अनेक भाविकांच्या मनात या तीर्थक्षेत्राला आजही विशेष स्थान आहे.

हिंगलाज मातेची नैसर्गिक गुहा आपल्याला भव्यतेपेक्षा श्रद्धेचे महत्त्व शिकवते. तिचे तीर्थस्वरूप परंपरेचा आदर करण्याची, निसर्गाचे रक्षण करण्याची आणि धार्मिक भिन्नतेतही माणुसकी जपण्याची प्रेरणा देते.

राजकीय सीमा भूमीचे विभाजन करू शकतात; मात्र लोकस्मृती, सांस्कृतिक परंपरा आणि श्रद्धेचे बंध सहज तुटत नाहीत. हिंगलाज माता ही त्याची जिवंत साक्ष आहे.

आदिशक्तीच्या या पाऊलखुणा आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देतात — श्रद्धा मनांना जोडणारी असावी, परंपरा विवेकाने जपली जावी आणि निसर्गाचे संरक्षण हीच भक्तीची खरी ओळख ठरावी.

लेखमाला : आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — भाग ३

लेखक : गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक : ३ ऑक्टोबर २०२६