आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — लेखमाला भाग-२ त्रिपुरसुंदरी : सौंदर्याच्या पलीकडची सृजनशक्ती

 

आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — लेखमाला भाग-२

त्रिपुरसुंदरी : सौंदर्याच्या पलीकडची सृजनशक्ती

श्रद्धा, इतिहास, निसर्ग आणि सांस्कृतिक समन्वयाचा अनोखा संगम

ईशान्य भारतातील हिरव्यागार निसर्गाने नटलेल्या त्रिपुरा राज्याला समृद्ध सांस्कृतिक आणि धार्मिक परंपरेचा वारसा लाभला आहे. गोमती जिल्ह्यातील उदयपूरजवळ माताबारीच्या टेकडीवर वसलेले त्रिपुरसुंदरी मंदिर हे या वारशाचे महत्त्वपूर्ण प्रतीक आहे. अगरतळ्यापासून सुमारे ५५ किलोमीटर अंतरावर असलेले हे शक्तिक्षेत्र श्रद्धा, इतिहास, स्थापत्यकला आणि निसर्ग यांचा सुंदर मिलाफ घडवते. मंदिराजवळील कल्याणसागर जलाशय आणि शांत परिसरामुळे या स्थानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

त्रिपुरसुंदरीचे दर्शन म्हणजे केवळ धार्मिक विधींचा अनुभव नव्हे, तर त्रिपुराच्या सांस्कृतिक आत्म्याशी जोडणारा प्रवास आहे. या मंदिराच्या परंपरेतून आदिशक्तीवरील श्रद्धा, लोकजीवनातील धार्मिक भावविश्व आणि निसर्गाविषयीची संवेदनशीलता यांचे दर्शन घडते.

शक्तिपीठाची परंपरा आणि आदिशक्तीचे स्वरूप

भारतीय शक्तिपीठपरंपरेनुसार सतीच्या देहाचे विविध भाग ज्या स्थळी पडले, ती स्थाने आदिशक्तीच्या उपासनेची पवित्र केंद्रे मानली जातात. प्रचलित धार्मिक मान्यतेनुसार सतीचा उजवा चरण त्रिपुरात पडला आणि येथे त्रिपुरसुंदरीचे शक्तिस्वरूप प्रकट झाले. या देवीशी संबंधित भैरवरूप त्रिपुरेश म्हणून ओळखले जाते.

मात्र शक्तिपीठांची संख्या, सतीच्या अवयवांविषयीचे संदर्भ आणि भैरवांच्या नावांबाबत विविध ग्रंथपरंपरांमध्ये मतभेद आढळतात. त्यामुळे या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक श्रद्धा आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांतील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते. आख्यायिका, लोकस्मृती आणि उपासनेच्या परंपरा यांच्या माध्यमातून त्रिपुरसुंदरीचे स्थान भारतीय धार्मिक संस्कृतीत आजही महत्त्वपूर्ण राहिले आहे.

त्रिपुरसुंदरी ही सौंदर्य, शक्ती आणि सृजनचैतन्याचे प्रतीक मानली जाते. शाक्त आणि तांत्रिक उपासनेमध्ये तिचा संबंध षोडशी या देवीरूपाशी जोडला जातो. मंदिरात मुख्य देवीच्या मूर्तीसोबत ‘छोटी माँ’ म्हणून ओळखली जाणारी लहान मूर्तीही पूजली जाते. दोन्ही मूर्ती कष्टिपाषाणात घडविलेल्या असल्याचे सांगितले जाते.

राजघराण्याशी संबंधित परंपरेनुसार छोटी माँ ही मूर्ती युद्धप्रसंगी आणि शिकारीच्या वेळी राजांसोबत नेली जात असे. या परंपरेतून देवीच्या उपासनेचा राजसत्तेशी असलेला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संबंध अधोरेखित होतो. देवीच्या या दोन्ही रूपांमुळे मंदिराच्या धार्मिक वारशाला वैशिष्ट्यपूर्ण परिमाण लाभले आहे.

महाराजा धन्यमाणिक्य आणि मंदिराचा इतिहास

त्रिपुरसुंदरी मंदिराची उभारणी महाराजा धन्यमाणिक्य यांनी इ.स. १५०१ मध्ये केल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. देवीने राजाला स्वप्नात दर्शन देऊन मंदिर उभारण्याची सूचना केली, अशी आख्यायिका या मंदिराच्या निर्मितीशी जोडली जाते. ही कथा भक्तांच्या श्रद्धाविश्वाचा महत्त्वाचा भाग असली, तरी तिचे ऐतिहासिक पुराव्यांपासून स्वतंत्रपणे आकलन करणे आवश्यक आहे.

या ठिकाणी यापूर्वी विष्णूचे मंदिर असल्याची परंपराही सांगितली जाते. मंदिराची चौकोनी गर्भगृह रचना, बंगाली झोपडीसदृश छपराची शैली आणि शंकूच्या आकाराचे शिखर यांत प्रादेशिक स्थापत्यपरंपरेचे प्रतिबिंब दिसते.

मंदिराचा इतिहास केवळ धार्मिक श्रद्धेपुरता मर्यादित नाही. त्यातून त्रिपुराच्या राजकीय इतिहासाचे, तत्कालीन धार्मिक वातावरणाचे आणि स्थानिक स्थापत्यकलेचेही दर्शन घडते. त्यामुळे त्रिपुरसुंदरी मंदिर हे धार्मिक स्थळाबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन करणारे केंद्र आहे.

कूर्मपीठ आणि कल्याणसागराचे निसर्गवैभव

माताबारीची टेकडी कासवाच्या पाठीसारखी भासते. त्यामुळे या स्थानाला ‘कूर्मपीठ’ असेही संबोधले जाते. भारतीय धार्मिक प्रतीकविश्वात कासव हे स्थैर्य, आधार आणि धारणशक्तीचे प्रतीक मानले जाते. या प्रतीकात्मक अर्थामुळे मंदिराच्या भौगोलिक रचनेला धार्मिक भावविश्वाची जोड मिळते.

मंदिराच्या मागील बाजूस असलेला कल्याणसागर जलाशय परिसराच्या सौंदर्यात भर घालतो. या जलाशयातील मासे आणि कासवांशी संबंधित श्रद्धा भाविकांच्या अनुभवाचा भाग बनल्या आहेत. धार्मिक स्थळ आणि निसर्ग यांच्यातील हे नाते पर्यावरणसंवर्धनाची जाणीव करून देते.

यात्रेकरूंची वाढती संख्या लक्षात घेता जलाशयाचे प्रदूषण रोखणे, परिसर स्वच्छ ठेवणे आणि जलचरांचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे. ही जबाबदारी केवळ प्रशासनाची नसून प्रत्येक भाविकाचीही आहे. श्रद्धेच्या ठिकाणी निसर्गाचा सन्मान राखला, तरच या पवित्र परिसराचे सौंदर्य भावी पिढ्यांपर्यंत टिकून राहू शकेल.

दीपावलीचा मेळा आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था

दीपावलीच्या काळात त्रिपुरसुंदरी मंदिर परिसरात भरणारा प्रसिद्ध मेळा हे येथील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. या काळात मोठ्या संख्येने भाविक माताबारी येथे दर्शनासाठी येतात. त्यामुळे संपूर्ण परिसराला उत्सवी स्वरूप प्राप्त होते.

या धार्मिक मेळ्यामुळे स्थानिक दुकानदार, कारागीर, वाहतूकदार, निवासव्यवस्था पुरविणारे व्यावसायिक आणि लघुउद्योजकांना आर्थिक संधी उपलब्ध होतात. धार्मिक पर्यटन स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देण्याचे प्रभावी माध्यम ठरू शकते.

मात्र मोठ्या गर्दीमुळे वाहतूक, स्वच्छता, सुरक्षितता आणि सार्वजनिक सुविधांवर ताण निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे यात्रेचे नियोजन करताना पर्यावरणीय मर्यादा आणि स्थानिक नागरिकांच्या गरजा विचारात घेणे आवश्यक आहे. पर्यटनातून आर्थिक विकास साधताना परिसराची सांस्कृतिक ओळख आणि स्थानिक जीवनमान अबाधित ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

श्रद्धेच्या माध्यमातून सामाजिक समन्वय

त्रिपुरसुंदरी देवीची उपासना स्थानिक समाजजीवनात खोलवर रुजलेली आहे. विविध समाजघटक आणि स्थानिक आदिवासी समुदायांमध्ये देवीविषयी श्रद्धा आढळते. मंदिराभोवती विकसित झालेल्या परंपरा, उत्सव आणि लोकस्मृती यांतून विविध सांस्कृतिक प्रवाहांमधील संवादाचे दर्शन घडते.

धार्मिक स्थळाचे महत्त्व केवळ त्याच्या वास्तूच्या भव्यतेत किंवा ऐतिहासिक प्राचीनतेत नसते. वेगवेगळ्या समाजघटकांना एकत्र आणण्याची, परस्पर सन्मानाची भावना वाढविण्याची आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीला चालना देण्याची क्षमता त्यात असते.

श्रद्धा जेव्हा सहिष्णुता, सहजीवन आणि माणुसकीशी जोडली जाते, तेव्हा ती समाजाला एकत्र आणणारी शक्ती बनते. त्रिपुरसुंदरीच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या सामाजिक पैलूकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

श्रद्धा, विवेक आणि वारसासंवर्धन

धार्मिक परंपरांकडे पाहताना श्रद्धेचा आदर राखणे आणि विवेकाची साथ न सोडणे, हे दोन्ही दृष्टिकोन महत्त्वाचे आहेत. मंदिराशी निगडित आख्यायिका आणि धार्मिक समजुती यांना त्यांच्या सांस्कृतिक संदर्भात समजून घेतले पाहिजे. त्याच वेळी प्रत्येक आख्यायिकेला ऐतिहासिक सत्य मानण्याऐवजी उपलब्ध पुरावे आणि परंपरा यांचे स्वतंत्र आकलन करणे गरजेचे आहे.

धार्मिक पर्यटन वाढत असताना मंदिर परिसर, कल्याणसागर आणि स्थानिक सांस्कृतिक वारशावर होणारा परिणामही लक्षात घेतला पाहिजे. वारसा जतन करणे म्हणजे केवळ प्राचीन वास्तू टिकविणे नव्हे; तर त्या वास्तूंशी जोडलेल्या मानवी मूल्यांचे, निसर्गाशी असलेल्या नात्याचे आणि सामाजिक समन्वयाचेही संवर्धन करणे होय.

विकासाच्या प्रक्रियेत धार्मिक स्थळांचे व्यापारीकरण होऊ नये आणि पर्यटनामुळे पर्यावरणाची हानी होऊ नये, यासाठी प्रशासन, स्थानिक समाज आणि यात्रेकरू यांनी सामूहिक जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे.

सौंदर्याच्या पलीकडची सृजनशक्ती

त्रिपुरसुंदरी मंदिरासमोर उभे राहिल्यावर माताबारीची टेकडी, कल्याणसागराचा शांत विस्तार, राजपरंपरेच्या स्मृती आणि आदिशक्तीवरील लोकविश्वास यांचा एकत्रित अनुभव येतो. कूर्मपीठाची स्थिरता आणि जलाशयाचा प्रवाह जीवनातील संतुलनाची जाणीव करून देतात.

म्हणूनच माताबारीची यात्रा ही केवळ मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी केलेली तीर्थयात्रा राहत नाही. ती श्रद्धेला विवेकाची, परंपरेला संवेदनशीलतेची आणि सौंदर्याला सृजनशीलतेची जोड देणारा अनुभव ठरते.

त्रिपुरसुंदरीचे खरे सौंदर्य केवळ तिच्या अलंकारात किंवा मंदिराच्या भव्यतेत नाही. ते सृजनाचा सन्मान करणाऱ्या संस्कृतीत, निसर्गाचे रक्षण करणाऱ्या विचारांत आणि माणुसकी जपणाऱ्या कृतींत दडलेले आहे. ही जाणीव मनात रुजली, तर आदिशक्तीची उपासना मंदिराच्या चौकटीपलीकडे जाऊन जीवनमूल्यांचे संवर्धन करणारी प्रेरणा ठरू शकते.

© गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक : २ ऑक्टोबर २०२६