विठ्ठलभक्तीचा आर्त स्वर आणि काव्यात्म भावविश्व! शैलेश शिवाजीराव गायकवाड यांच्या ‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ या काव्यसंग्रहाचा साहित्यिक वेध

विठ्ठलभक्तीचा आर्त स्वर आणि काव्यात्म भावविश्व!

शैलेश शिवाजीराव गायकवाड यांच्या ‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ या काव्यसंग्रहाचा साहित्यिक वेध

भक्ती ही केवळ देवाच्या चरणी नतमस्तक होण्याची भावना नाही, तर ती माणसाच्या अंतर्मनातील श्रद्धा, प्रेम, समर्पण आणि आत्मसंवादाचा एक सुंदर आविष्कार आहे. भक्त आणि भगवंत यांच्यातील नाते शब्दांच्या पलीकडचे असते. कधी ते प्रार्थनेतून व्यक्त होते, कधी विरहाच्या अश्रूंमधून, तर कधी देवाशी केलेल्या लडिवाळ संवादातून. वारकरी संप्रदायाच्या समृद्ध परंपरेत या भक्तिभावाला अभंग, ओवी आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून अभिव्यक्ती मिळाली. याच संतपरंपरेतील भावविश्वाचा धागा पकडत कवी शैलेश शिवाजीराव गायकवाड यांनी ‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ हा काव्यसंग्रह वाचकांसमोर आणला आहे.

या संग्रहाचे शीर्षकच वाचकाला भक्ताच्या अंतःकरणातील व्याकुळतेची जाणीव करून देते. विठ्ठलाशिवाय जीवन अपूर्ण असल्याची भावना, त्याच्या दर्शनाची ओढ आणि त्याच्याशी मनमोकळेपणाने संवाद साधण्याची इच्छा या संग्रहातील कवितांमधून सातत्याने व्यक्त होते. कवीच्या मनातील विठ्ठल हा केवळ मंदिरातील देव नसून सुख-दुःखाचा साक्षीदार, मनातील वेदना जाणणारा सखा आणि जीवनप्रवासातील आधार आहे.

‘माझी दशा’, ‘का रुसलासी देवा?’, ‘भाव माझ्या मनाचे’, ‘काय करू देवा’, ‘अहो देवा पांडुरंगा’ अशा कवितांमधून भक्ताच्या मनातील भावनिक आंदोलने व्यक्त होतात. देवाने आपल्याकडे लक्ष द्यावे, आपले दुःख समजून घ्यावे आणि दर्शन देऊन मनाला समाधान द्यावे, अशी आर्त विनवणी या रचनांमध्ये आढळते. विशेष म्हणजे या प्रार्थनेत औपचारिकतेपेक्षा आपलेपणा अधिक आहे. जणू एखादे लहान मूल आपल्या आई-वडिलांकडे हट्ट करते, तशीच भक्ताची देवाकडे असलेली मागणी कवी व्यक्त करतो.

भक्तीच्या या भावविश्वात विरहाला विशेष स्थान आहे. ‘सुकले रे नयन माझे’, ‘किती वाट मी पाहू’, ‘वाटते उदास’, ‘प्रेमाची हाक ऐक ना रे’ यांसारख्या कवितांमध्ये दर्शनाच्या प्रतीक्षेची भावना प्रकर्षाने जाणवते. देवाच्या भेटीसाठी आतुर झालेल्या मनाची अवस्था कवी सहज शब्दांत मांडतो. मात्र, अशा अनेक रचनांमध्ये विरह, अश्रू आणि प्रतीक्षा या भावनांची पुनरावृत्तीही जाणवते. त्याच भावनेला प्रत्येक वेळी वेगळी प्रतिमा, वेगळा अनुभव आणि स्वतंत्र काव्यरूप मिळाले असते, तर या कवितांची परिणामकारकता अधिक वाढली असती.

या संग्रहाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे संतपरंपरेविषयी असलेली कवीची नितांत श्रद्धा. महाराष्ट्राची वारकरी परंपरा ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून ती समता, बंधुभाव, मानवता आणि सामाजिक प्रबोधनाची चळवळ आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत चोखामेळा, संत सावता माळी आणि संत मुक्ताबाई यांच्या विचारांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाला समृद्ध केले आहे.

‘एकांती ज्ञानदेवा’, ‘ज्ञानदेवांची गुरुभक्ती’, ‘आपेगाव तीर्थभूमी’, ‘तीर्थ सासवड नगरी’, ‘संत तुका पांडुरंगमय’ अशा रचनांमधून कवीने संतांच्या कार्याचे आणि आध्यात्मिक योगदानाचे स्मरण केले आहे. या कवितांमध्ये संतांविषयीचा आदर आणि त्यांच्या भक्तिमार्गाविषयीची आत्मीयता जाणवते. संतांचे जीवन आणि त्यांच्या कार्याचा गौरव करताना त्यांच्या विचारांचा सामाजिक संदर्भ अधिक खोलवर उलगडला असता, तर या रचनांना वैचारिक परिमाण लाभले असते.

भक्तीच्या वाटेवर चालताना कवी केवळ देवाच्या दर्शनात रमून राहत नाही, तर निसर्गातील चमत्कार आणि मानवी जीवनातील प्रश्नांचाही वेध घेतो. ‘देवा, कसा तू जादूगार!’ ही कविता याचे सुंदर उदाहरण आहे. एकाच मातीपासून विविध चवींची फळे आणि वनस्पती कशा निर्माण होतात, निसर्गात एवढे रंग आणि आकार कसे निर्माण होतात, असे निरागस प्रश्न कवी देवाला विचारतो. या प्रश्नांमधून सृष्टीच्या निर्मितीविषयीचे कुतूहल आणि निसर्गातील अद्भुततेविषयीचा आदर व्यक्त होतो. या रचनेत भक्तीचा सूर आर्ततेपेक्षा आश्चर्याचा आणि आनंदाचा आहे.

संग्रहातील काही कविता सामाजिक वास्तवाचेही दर्शन घडवतात. ‘ऐसे कैसे कलियुग’, ‘आनंद-सागरा’, ‘काय रे माझ्या मना’ आणि ‘जन्म-मरण चक्र’ या रचनांमध्ये मानवी स्वभाव, स्वार्थ, लोभ, पैशाचे वाढते महत्त्व आणि नश्वर जीवन याविषयी कवीने विचार मांडले आहेत. समाजातील प्रामाणिक माणसांची होणारी उपेक्षा आणि अनैतिक मार्गाने यश मिळवणाऱ्यांचा वाढता प्रभाव याविषयीची खंत या कवितांतून व्यक्त होते. या सामाजिक जाणिवांना विशिष्ट मानवी अनुभवांची आणि प्रभावी प्रतिमांची जोड मिळाल्यास कवीचे निरीक्षण अधिक ठसठशीतपणे वाचकांपर्यंत पोहोचू शकेल.

या संग्रहात भक्तीला तात्त्विक चिंतनाचीही जोड मिळते. ‘विठू कैसा तो राही’, ‘आत्मदेव तू आनंदस्वरूप’ आणि ‘आत्मयाचिये ठायी’ या कवितांमध्ये देवाचे विश्वव्यापी स्वरूप, आत्मज्ञान, गुरुकृपा आणि सगुण-निर्गुण तत्त्वज्ञान यांचा विचार आढळतो. देव अणू-रेणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि आकाशापेक्षाही व्यापक आहे, ही कल्पना कवीच्या आध्यात्मिक जाणिवेची साक्ष देते. या रचनांमधील प्रश्न आणि चिंतन अधिक विस्ताराने मांडले गेले असते, तर भक्तिपर कवितांना तत्त्वज्ञानाची अधिक समृद्ध बैठक लाभली असती.

काव्यसंग्रहात विठ्ठलभक्तीबरोबरच कृष्ण, राम, गणेश, शिव, खंडोबा आणि देवी यांच्यावरील रचनांचाही समावेश आहे. ‘कान्हा तुझी मुरली’, ‘गोपाळ कृष्णा’, ‘माझ्या श्रीकृष्ण देवा’, ‘श्रीराम माझा’, ‘गणराया तू आलास’, ‘ओमकार शिव’ आणि ‘मंगळागौराई’ अशा कवितांतून भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील विविध रंग अनुभवायला मिळतात. ‘रोपटे लावुनिया शांतीचे’ या कवितेतून भगवान बुद्धांच्या शांतता आणि मानवतेच्या विचारांचा संदर्भ येतो. त्यामुळे संग्रहाचे भावविश्व केवळ विठ्ठलभक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही, तर भारतीय आध्यात्मिक परंपरेच्या व्यापक पटावर विस्तारते.

कवीची भाषा सहज, साधी आणि बोलभाषेच्या जवळ जाणारी आहे. त्यामुळे कवितांमधील भावना वाचकांना सहज समजतात. अनेक रचनांमध्ये यमक, संबोधन आणि शब्दांची पुनरावृत्ती यांमुळे गेयता निर्माण होते. ‘विठुराया, आठवण आली रे’ या कवितेतील भावपूर्ण शब्दरचना भक्ताच्या अंतःकरणातील ओढ व्यक्त करते. ‘वारी आली वारी आली’सारख्या रचनेतून वारकरी परंपरेतील सामूहिक उत्साह आणि भक्तिभावाचा अनुभव येतो. या कविता भजन, गायन आणि सामूहिक सादरीकरणासाठी अनुकूल वाटतात. मात्र, काही ठिकाणी समान शब्दप्रयोग आणि भावनांची पुनरावृत्ती जाणवते. भाषेतील अधिक वैविध्य, नव्या प्रतिमा आणि रचनात्मक प्रयोग यांमुळे कवीच्या अभिव्यक्तीला अधिक स्वतंत्र ओळख प्राप्त होऊ शकते.

संग्रहातील ‘एकांतात तुला शोधायला’ ही कविता विशेष लक्ष वेधून घेते. ‘असतोस देवा तू जरी माझ्या हृदयी, तरी बाहेर तुला शोधायला आवडते’ ही भावना भक्तीतील एक सुंदर विरोधाभास उलगडते. देव आपल्या अंतरंगात आहे, याची जाणीव असूनही मंदिरात, तीर्थक्षेत्रात आणि देवदर्शनाच्या वाटेवर त्याला शोधण्याची मानवी ओढ कायम असते. देवाशी भांडण्याचा, त्याच्याशी बोलण्याचा आणि त्याच्याकडे मन मोकळे करण्याचा अधिकार भक्ताला वाटतो. हेच भक्तीचे खरे आत्मीय रूप आहे.

या संग्रहाकडे पाहताना त्यातील श्रद्धा आणि साहित्यिक अभिव्यक्ती या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. भक्तिभावाची प्रामाणिकता हे या कवितांचे प्रमुख सामर्थ्य आहे. संतपरंपरेविषयीची आत्मीयता, विविध देवतांवरील रचना, निसर्गाविषयीचे कुतूहल आणि मानवी जीवनाविषयीचे चिंतन यांमुळे संग्रहाला विविधांगी स्वरूप प्राप्त झाले आहे. त्याचवेळी भावनांची पुनरावृत्ती टाळणे, सामाजिक आशयाला अधिक अनुभवाधारित रूप देणे, तात्त्विक कवितांमध्ये चिंतनाचा विस्तार करणे आणि भाषिक प्रयोगशीलता वाढवणे या बाबी पुढील काव्यप्रवासात महत्त्वाच्या ठरू शकतात.

एकूणच, ‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ हा संग्रह कवी शैलेश शिवाजीराव गायकवाड यांच्या विठ्ठलावरील निस्सीम श्रद्धेचा आणि आध्यात्मिक भावविश्वाचा प्रामाणिक आविष्कार आहे. भक्ताच्या मनातील आर्तता, संतपरंपरेचे संस्कार आणि देवाशी असलेले आत्मीय नाते यांचा अनुभव या संग्रहातून वाचकांना मिळतो. साहित्यनिर्मितीचा प्रवास हा सातत्याने शिकण्याचा, अनुभव घेण्याचा आणि स्वतःच्या अभिव्यक्तीला अधिक समृद्ध करण्याचा प्रवास असतो. त्या दृष्टीने हा संग्रह कवीच्या साहित्यिक वाटचालीतील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरतो.

विठ्ठलाच्या चरणी मन अर्पण करणाऱ्या भक्ताची भावना शब्दांत मांडताना कवीने एक साधा, पण मनाला भिडणारा प्रश्न उपस्थित केला आहे—‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ हा प्रश्न केवळ कवीचा राहत नाही; तो प्रत्येक विठ्ठलभक्ताच्या अंतर्मनातील भावनेचा स्वर बनतो. हाच या काव्यसंग्रहाचा खरा भावार्थ आहे.

*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*
दिनांक: २९/१०/२०२६ वेळ: २१:२४

---

पुस्तक परिचय

• पुस्तकाचे नाव : विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?
• कवी : शैलेश शिवाजीराव गायकवाड
• प्रकाशक : फायरफ्लाय पब्लिकेशन्स, पुणे
• पृष्ठसंख्या : १२२
• कवितांची संख्या : १००
• मूल्य : ₹२५०