प्रा. जैनेंद्र के. जैन यांना क्वांटम भौतिकशास्त्रातील क्रांतिकारी संशोधनासाठी प्रतिष्ठित वुल्फ पुरस्कार

प्रा. जैनेंद्र के. जैन यांना क्वांटम भौतिकशास्त्रातील क्रांतिकारी संशोधनासाठी प्रतिष्ठित वुल्फ पुरस्कार

उरण, प्रतिनिधी : जगातील अग्रगण्य सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ प्रा. जैनेंद्र के. जैन यांना त्यांच्या कॉम्पोझिट फर्मियॉन्स (Composite Fermions) या क्रांतिकारी शोधासाठी भौतिकशास्त्रातील प्रतिष्ठेचा वुल्फ पुरस्कार २०२६ प्रदान करण्यात आला. इस्रायलमधील जेरुसलेम येथे १८ जून रोजी झालेल्या राज्य समारंभात इस्रायलचे राष्ट्राध्यक्ष आयझॅक हर्झोग यांच्या हस्ते हा सन्मान प्रदान करण्यात आला.

राजस्थानातील सांभर या छोट्या शहरातून शिक्षणाचा प्रवास सुरू केलेले प्रा. जैन सध्या अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनिया स्टेट युनिव्हर्सिटीमध्ये इव्हान प्यूग युनिव्हर्सिटी प्रोफेसर तसेच एबरली फॅमिली चेअर इन फिजिक्स म्हणून कार्यरत आहेत. ते मुंबईतील लोढा थिअरेटिकल फिजिक्स इन्स्टिट्यूट (LTPI) चे संस्थापक संचालकही आहेत.

१९७८ पासून वुल्फ फाउंडेशनतर्फे दिला जाणारा वुल्फ पुरस्कार हा भौतिकशास्त्रातील सर्वोच्च सन्मानांपैकी एक मानला जातो. या पुरस्काराचे यापूर्वीचे २७ मानकरी नंतर नोबेल पुरस्कारानेही गौरविण्यात आले आहेत. प्रा. जैन हे भौतिकशास्त्रातील वुल्फ पुरस्कार प्राप्त करणारे पहिले भारतीय वंशाचे शास्त्रज्ञ ठरले आहेत.

१९८९ मधील शोधाने बदलली क्वांटम जगाची समज

येल विद्यापीठात पोस्टडॉक्टोरल संशोधक असताना प्रा. जैन यांनी फ्रॅक्शनल क्वांटम हॉल इफेक्ट या गुंतागुंतीच्या समस्येवर संशोधन केले. दूरदर्शनवरील जाहिरातीच्या विश्रांतीदरम्यान सहज रेखाटन करताना त्यांना इलेक्ट्रॉन्स आणि क्वांटम भोवऱ्यांच्या संयोगातून तयार होणाऱ्या नव्या कणांची संकल्पना सुचली. त्यांनी या कणांना कॉम्पोझिट फर्मियॉन्स असे नाव दिले.

१९८९ मध्ये फिजिकल रिव्ह्यू लेटर्समध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या संशोधनाने फ्रॅक्शनल क्वांटम हॉल इफेक्टचे सुस्पष्ट स्पष्टीकरण दिले. त्यांच्या सिद्धांतातून निर्माण झालेल्या अपूर्णांकांच्या मालिकांना आज जैन सिक्वेन्सेस किंवा जैन स्टेट्स म्हणून ओळखले जाते. आधुनिक संघनित पदार्थ भौतिकशास्त्रात ही संकल्पना मूलभूत मानली जाते.

क्वांटम संगणनासाठी नवी दिशा

कॉम्पोझिट फर्मियॉन्सच्या शोधामुळे अनेक विलक्षण क्वांटम अवस्थांचा शोध लागला असून त्यातून क्वांटम संगणनासाठी नवीन पद्धती विकसित करण्यास प्रेरणा मिळाली आहे. भविष्यात त्रुटींविरुद्ध सुरक्षित असलेले क्वांटम बिट्स (क्यूबिट्स) विकसित करण्यासाठी या संशोधनाचा उपयोग होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

संघर्षातून घडलेला वैज्ञानिक प्रवास

वयाच्या १२ व्या वर्षी झालेल्या भीषण अपघातात प्रा. जैन यांच्या आईचे निधन झाले, तर ते स्वतः गंभीर जखमी झाले. या अपघातामुळे त्यांना आयुष्यभरासाठी शारीरिक दिव्यांगत्व आले. मात्र डॉ. पी. के. सेठी आणि कारागीर रामचंद्र शर्मा यांनी विकसित केलेल्या ‘जयपूर फूट’ कृत्रिम पायाच्या मदतीने त्यांनी पुन्हा चालणे सुरू केले आणि शिक्षणाचा प्रवास कायम ठेवला.

त्यांनी जयपूरच्या महाराजा कॉलेजमधून पदवी, आयआयटी कानपूरमधून पदव्युत्तर शिक्षण आणि स्टोनी ब्रूक विद्यापीठातून पीएच.डी. पूर्ण केली. १९८१ मध्ये वयाच्या २१ व्या वर्षी त्यांनी पहिल्यांदाच विमानप्रवास करून अमेरिकेत संशोधनासाठी प्रस्थान केले.

२५० हून अधिक संशोधन लेखांचे सहलेखन

प्रा. जैन यांनी २५० पेक्षा अधिक वैज्ञानिक संशोधन लेखांचे सहलेखन केले असून Composite Fermions हा त्यांचा ग्रंथ केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेसने प्रकाशित केला आहे. अमेरिकन फिजिकल सोसायटीचा ऑलिव्हर ई. बकली पुरस्कार, आयआयटी कानपूरचा डिस्टिंग्विश्ड अल्युमनस पुरस्कार यांसह अनेक मानाचे सन्मान त्यांना मिळाले आहेत.

पुरस्काराबद्दल प्रतिक्रिया व्यक्त करताना प्रा. जैन म्हणाले, "निसर्ग समजून घेण्यासाठी संपूर्ण आयुष्य समर्पित करण्याची संधी मिळणे, हा माझ्यासाठी शब्दातीत विशेषाधिकार आहे. या प्रवासात माझ्या शिक्षक, विद्यार्थी, सहकारी आणि कुटुंबीयांचे योगदान अमूल्य आहे."

आधुनिक भौतिकशास्त्राच्या सीमांना नवे परिमाण देणाऱ्या त्यांच्या कार्यामुळे भारतासह जगभरातील तरुण संशोधकांना प्रेरणा मिळत असून, हा सन्मान भारतीय वैज्ञानिक समुदायासाठी अभिमानाचा क्षण मानला जात आहे.