ज्वालामुखी व्यक्तिमत्त्व, लोकनायकाची सवारी : एकनाथराव खडसे यांचा अमृतमहोत्सवी गौरव

तीन दशकांहून अधिक काळ महाराष्ट्राच्या राजकारणावर प्रभाव; सत्ता असो वा विरोधकांची भूमिका, जनतेच्या प्रश्नांसाठी आक्रमक आणि अभ्यासू नेतृत्वाची ओळख

जळगाव, दि. ३० ऑगस्ट : महाराष्ट्राच्या राजकीय, सामाजिक आणि सहकार क्षेत्रात गेल्या तीन दशकांहून अधिक काळ आपल्या कार्यकर्तृत्वाचा ठसा उमटविणारे ज्येष्ठ नेते एकनाथराव गणपतराव खडसे यांचा अमृतमहोत्सवी वाढदिवस विविध आठवणी, शुभेच्छा आणि कृतज्ञतेच्या भावनेतून साजरा होत आहे. सत्ता असो अथवा विरोधी पक्षाची भूमिका, खडसे यांनी आपल्या स्पष्टवक्तेपणा, अभ्यासू वृत्ती, आक्रमक शैली आणि जनतेच्या प्रश्नांशी असलेल्या बांधिलकीच्या जोरावर महाराष्ट्राच्या राजकारणात स्वतंत्र स्थान निर्माण केले.

माजी विधानसभा अध्यक्ष अरुणभाई गुजराथी यांनी एकनाथराव खडसे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करताना, “खडसे यांच्या मुखातून ज्वाला निघतात; मात्र त्यांच्या भाषणातील विचारातून प्रकाश निर्माण होतो,” असे म्हटले आहे. त्यांच्या मते, महाराष्ट्राच्या राजकीय पटलावर ‘खडसे’ हे नाव गेल्या तीन दशकांपासून सातत्याने झळकत असून, आमदार, मंत्री, विरोधी पक्षनेते अशा विविध भूमिकांमध्ये त्यांनी प्रभावीपणे काम केले. विशेषतः विरोधी पक्षनेते म्हणून त्यांनी सरकारला धारेवर धरतानाच जनतेच्या प्रश्नांना विधानसभेत प्रभावीपणे वाचा फोडली.

लोकशाही व्यवस्थेत विरोधी पक्षाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. केवळ सरकारवर टीका करणे नव्हे, तर शासनाला योग्य दिशा देणे आणि जनतेच्या प्रश्नांवर सरकारला जबाबदार धरणे ही विरोधी पक्षाची जबाबदारी असते. ही भूमिका खडसे यांनी आपल्या कार्यकाळात प्रभावीपणे पार पाडली. त्यामुळे मंत्री म्हणून प्रशासनावर प्रभाव असलेले नेते म्हणून त्यांची ओळख झालीच; परंतु विरोधी पक्षनेते म्हणून त्यांचा कार्यकाळ अधिक आक्रमक आणि कृतिशील ठरला.

सहकार आणि सामाजिक क्षेत्रातून राजकीय वाटचाल

एकनाथराव खडसे यांचा राजकीय प्रवास हा केवळ निवडणूक राजकारणापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. सहकार, शिक्षण, कृषी, सामाजिक संस्था आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील विविध जबाबदाऱ्यांमधून त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाची पायाभरणी झाली. विविध सहकारी संस्थांचे संचालक, चेअरमन, सरपंच, पंचायत समिती सदस्य तसेच शिक्षण आणि कृषी क्षेत्रातील संस्थांच्या व्यवस्थापनातील जबाबदाऱ्या त्यांनी सांभाळल्या.

सहकार क्षेत्राच्या माध्यमातून ग्रामीण भागाशी त्यांचा निकटचा संबंध निर्माण झाला. कार्यकर्त्यांचे संघटन, शेतकरी आणि सर्वसामान्यांच्या समस्या समजून घेणे आणि त्यासाठी सातत्याने पाठपुरावा करणे, ही त्यांच्या कार्यपद्धतीची वैशिष्ट्ये राहिली आहेत.

आमदार ते मंत्री आणि विरोधी पक्षनेते

एकनाथराव खडसे यांनी महाराष्ट्र विधानसभेत दीर्घकाळ प्रतिनिधित्व केले. उच्च व तंत्रशिक्षण, वित्त, पाटबंधारे, लाभक्षेत्र आणि महसूल अशा महत्त्वाच्या खात्यांची जबाबदारी त्यांनी सांभाळली. प्रशासनातील निर्णयक्षमता, विषयाचा सखोल अभ्यास आणि अधिकाऱ्यांवर असलेला वचक यामुळे मंत्री म्हणूनही त्यांची स्वतंत्र छाप निर्माण झाली.

त्यानंतर विरोधी पक्षनेते म्हणून काम करताना त्यांनी सत्ताधाऱ्यांना विविध प्रश्नांवर जाब विचारला. विधानसभेत एखाद्या विषयावर बोलण्यासाठी उभे राहिल्यानंतर संपूर्ण सभागृहाचे लक्ष त्यांच्या भाषणाकडे केंद्रीत होत असे, अशी आठवण त्यांच्या सहकाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.

सर्वसमावेशक राजकारणाची भूमिका

एकनाथराव खडसे यांच्या सार्वजनिक जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी जात, धर्म किंवा पंथाच्या चौकटीत राजकारण न करता सर्व समाजघटकांना सोबत घेण्याचा प्रयत्न केला. ग्रामीण भागातील सामान्य कार्यकर्ता असो किंवा मोठ्या राजकीय पदावरील व्यक्ती, प्रत्येकाशी संवाद साधण्याची त्यांची पद्धत राहिली आहे.

संकटकाळात कार्यकर्त्यांच्या आणि सामान्य नागरिकांच्या मदतीला धावून जाणे, त्यांच्या समस्या ऐकून घेणे आणि शक्य त्या पातळीवर मदत करण्याचा प्रयत्न करणे, यामुळे त्यांच्याभोवती कार्यकर्त्यांचे मजबूत जाळे निर्माण झाले.

‘बाबा’ म्हणून खडसे : कन्या रोहिणी खडसे यांच्या भावविश्वातून

एकनाथराव खडसे यांच्या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाइतकेच त्यांचे कौटुंबिक व्यक्तिमत्त्वही भावनिक आणि संवेदनशील आहे. त्यांच्या कन्या अॅड. रोहिणी खडसे-खेवलकर यांनी वडिलांविषयीच्या भावना व्यक्त करताना पिता-कन्येच्या अतूट नात्याचा उल्लेख केला आहे.

“पितुः हृदये कन्या, कन्याः हृदये पितु” या संस्कृत सुभाषिताचा आधार घेत त्यांनी आपल्या आणि वडिलांच्या नात्याचे वर्णन केले. सार्वजनिक जीवनात कठोर, शिस्तप्रिय आणि स्पष्टवक्ते असलेले खडसे घरात मात्र मुलांसाठी प्रेमळ, काळजी घेणारे आणि आधार देणारे वडील असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

वडिलांनी आपल्याला केवळ यश मिळविण्याचे धडे दिले नाहीत, तर अपयश पचविण्याची आणि प्रतिकूल परिस्थितीत पुन्हा उभे राहण्याची ताकद दिली, असे रोहिणी खडसे यांनी सांगितले. लोकांच्या समस्या समजून घेणे, टीका सहन करण्याची क्षमता, सातत्याने परिश्रम करणे आणि कोणत्याही परिस्थितीत खचून न जाता पुढे जाणे, हे संस्कार आपल्याला वडिलांकडून मिळाल्याचे त्यांनी नमूद केले.

प्रतिकूल परिस्थितीतही संघर्षाची वाटचाल

सार्वजनिक जीवनात दीर्घकाळ काम करताना अनेक चढ-उतारांचा सामना करावा लागतो. एकनाथराव खडसे यांच्या राजकीय जीवनातही अनेक आव्हाने आली. मात्र प्रत्येक प्रतिकूल परिस्थितीला सामोरे जात त्यांनी पुन्हा उभे राहण्याची जिद्द कायम ठेवली.

राजकारणात यश-अपयश, सत्ता-विरोध, कौतुक-टीका हे सर्व येत असते. मात्र परिस्थिती कोणतीही असो, जनतेशी असलेला संपर्क आणि कार्यकर्त्यांशी असलेले नाते कायम ठेवणे, ही त्यांच्या नेतृत्वाची महत्त्वाची ताकद मानली जाते.

अध्यात्माची जोड

राजकीय आणि सामाजिक जीवनासोबतच एकनाथराव खडसे यांना अध्यात्माचीही आवड आहे. संत तुकाराम महाराजांवरील त्यांची श्रद्धा आणि अध्यात्मिक विचार त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला वेगळी बैठक देतात. संघर्षाच्या काळातही संयम, जिद्द आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवण्याची प्रेरणा त्यांना अध्यात्मातून मिळत असल्याचे त्यांच्या निकटवर्तीयांचे म्हणणे आहे.

लोकसंपर्क हीच ऊर्जा

दीर्घकाळ राजकारणात सक्रिय राहण्यामागे त्यांचा लोकसंपर्क हा महत्त्वाचा घटक आहे. सामान्य नागरिकांपासून कार्यकर्त्यांपर्यंत प्रत्येकाशी संवाद साधण्याची त्यांची हातोटी आहे. राजकीय परिस्थिती बदलत राहते; पक्षीय समीकरणे बदलतात; मात्र जनतेशी असलेले नाते टिकवून ठेवणे हीच खरी राजकीय ताकद असल्याचे त्यांच्या वाटचालीतून दिसून येते.

कन्या रोहिणी खडसे यांच्यावर राजकीय संस्कार

एकनाथराव खडसे यांच्या राजकीय वारशाचा प्रभाव त्यांच्या कन्या अॅड. रोहिणी खडसे-खेवलकर यांच्या सार्वजनिक जीवनावरही दिसून येतो. वडिलांकडून मिळालेली संघटनशक्ती, लोकांशी संवाद साधण्याची पद्धत, संघर्ष करण्याची वृत्ती आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही कार्यरत राहण्याची प्रेरणा यामुळे त्यांनी राजकीय क्षेत्रात स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

पित्याने मुलीला केवळ राजकीय वारसा दिला नाही, तर सार्वजनिक जीवनात काम करताना येणाऱ्या अडचणींचा सामना करण्याची मानसिक ताकदही दिली, अशी भावना रोहिणी खडसे यांनी व्यक्त केली.

जीवनप्रवास दृष्टिक्षेपात

नाव : एकनाथराव गणपतराव खडसे
जन्म : २ सप्टेंबर १९५२
जन्मस्थळ : कोथळी, ता. मुक्ताईनगर
शिक्षण : बी.कॉम.
आवडी : शेती, गायन, संगीत

सहकार आणि सामाजिक क्षेत्रातील विविध संस्थांमध्ये त्यांनी संचालक, चेअरमन, सरपंच तसेच विविध व्यवस्थापनाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. जळगाव जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक, मुक्ताई सहकारी सुतगिरणी, विविध औद्योगिक व सहकारी संस्था तसेच शिक्षण आणि कृषी क्षेत्राशी संबंधित संस्थांमध्ये त्यांनी काम केले.

भाजपच्या तालुका व जिल्हा पातळीवरील संघटनात्मक जबाबदाऱ्यांपासून प्रदेश सरचिटणीस आणि राष्ट्रीय कार्यकारिणी सदस्यापर्यंत त्यांनी पक्षसंघटनेत विविध जबाबदाऱ्या पार पाडल्या.

महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य, उच्च व तंत्रशिक्षण तथा वित्तमंत्री, पाटबंधारे व लाभक्षेत्र मंत्री, विरोधी पक्षनेते आणि महसूलमंत्री अशा महत्त्वाच्या घटनात्मक जबाबदाऱ्या त्यांनी सांभाळल्या. सध्या ते महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्य आहेत.

पुरस्कार आणि सन्मान

दीर्घकाळ केलेल्या सामाजिक, राजकीय आणि सार्वजनिक कार्याबद्दल एकनाथराव खडसे यांना विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. समाजचिंतामणी पुरस्कार, खानदेश विकासरत्न, कृतज्ञता ऋणानुबंध सन्मानपत्र, जीवनगौरव पुरस्कार, लेवा आयकॉन समाजरत्न पुरस्कार आणि उत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार यांसारख्या विविध सन्मानांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव झाला आहे.

अमृतमहोत्सवी वर्षात कृतज्ञतेचा सोहळा

७५ वर्षांचा जीवनप्रवास हा केवळ वयाचा टप्पा नसून, सार्वजनिक जीवनातील प्रदीर्घ संघर्ष, अनुभव, यश-अपयश आणि जनतेशी जोडलेल्या नात्याचा प्रवास आहे. एकनाथराव खडसे यांच्या अमृतमहोत्सवी वर्षानिमित्त त्यांच्या राजकीय आणि सामाजिक योगदानाचे स्मरण होत असताना अनेक सहकारी, कार्यकर्ते, समर्थक आणि सर्वसामान्य नागरिक त्यांच्या कार्याला उजाळा देत आहेत.

ज्वालामुखीसारखी आक्रमक वक्तृत्वशैली, विषयाचा सखोल अभ्यास, प्रशासनावर प्रभावी पकड, कार्यकर्त्यांशी जिव्हाळ्याचे संबंध आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही संघर्ष करण्याची जिद्द या गुणांमुळे एकनाथराव खडसे हे महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासातील महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व ठरले आहेत. त्यांच्या अमृतमहोत्सवी वर्षानिमित्त सर्व स्तरांतून त्यांच्यावर शुभेच्छांचा वर्षाव होत असून, त्यांच्या दीर्घ सार्वजनिक जीवनाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जात आहे.