अक्षरनिवासी वेदांत व्याकरणाचार्य पूज्य भक्तिकिशोरदासजी : ज्ञान, अध्यात्म आणि संस्कारांची अखंड साधना ४५व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन

 

अक्षरनिवासी वेदांत व्याकरणाचार्य पूज्य भक्तिकिशोरदासजी : ज्ञान, अध्यात्म आणि संस्कारांची अखंड साधना

४५व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन

अध्यात्म, संस्कृत भाषा, वेदांत, व्याकरण, शिक्षण आणि समाजप्रबोधन या विविध क्षेत्रांत आपल्या ज्ञानसाधनेचा ठसा उमटविणारे अक्षरनिवासी वेदांत व्याकरणाचार्य पूज्य भक्तिकिशोरदासजी शास्त्री हे एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून स्मरणात राहतात. ज्ञानाला अध्यात्माची जोड, अध्यात्माला संस्कारांची जोड आणि संस्कारांना समाजसेवेची दिशा देत त्यांनी केलेले कार्य त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वेगळेपण अधोरेखित करते.

 लेवा जगात न्यूज 

९ सप्टेंबर १९८१ रोजी भालोद येथील चौधरी कुटुंबात धनपाल या नावाने त्यांचा जन्म झाला. बालपणापासूनच त्यांना सत्संग, संतसहवास आणि वैराग्याची ओढ होती. त्यांचे वडील योगराज चौधरी यांनी मुलामधील ही आध्यात्मिक प्रवृत्ती ओळखली. त्यामुळे वयाच्या अवघ्या बाराव्या वर्षी त्यांनी धनपाल यांना वडताल येथे शास्त्री धर्मप्रसादजी यांच्या सहवासात पाठविले. या निर्णयाने त्यांच्या आयुष्याला एक नवी दिशा मिळाली.

Lewajagat 

शास्त्री धर्मप्रसादजी यांच्या मार्गदर्शनाखाली तसेच हरिप्रकाशदास शास्त्री आणि ज्ञानप्रकाशदास शास्त्री यांच्या सान्निध्यात त्यांनी संस्कृतचे अध्ययन केले. १९९४ मध्ये त्यांना संतदीक्षा देण्यात आली आणि धनपाल हे भक्तिकिशोरदासजी शास्त्री या नावाने ओळखले जाऊ लागले. त्यांनी शास्त्री पदवीचा तीन वर्षांचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला.

विद्वत्तेची विलक्षण साधना 

लेवाजगत 

संतजीवन स्वीकारल्यानंतरही त्यांची ज्ञानसाधना अखंड सुरू राहिली. बनारस हिंदू विद्यापीठातून त्यांनी वेदांत विषयात एम.ए. पदवी संपादन केली. या परीक्षेत त्यांनी प्रथम क्रमांक मिळवत सुवर्णपदक प्राप्त केले. त्यानंतर सोमनाथ संस्कृत विद्यापीठातून संस्कृत व्याकरण विषयात आचार्य अर्थात एम.ए. पदवी मिळविली.

वेदांत आणि संस्कृत व्याकरण या दोन गहन विषयांचा सखोल अभ्यास करून त्यांनी आपल्या विद्वत्तेला व्यापक स्वरूप दिले. त्यांच्या जीवनातून अध्यात्म आणि आधुनिक शिक्षण यांचा सुंदर समन्वय साधता येतो, हे दिसून येते.

लेवाजगत 

गुरुकुलातून संस्कारक्षम शिक्षणाची वाटचाल

सन २००७ पासून त्यांनी सावदा येथील स्वामीनारायण गुरुकुल संस्थेच्या उपाध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली. गुरुकुलातील विद्यार्थ्यांना केवळ शैक्षणिक ज्ञान मिळावे एवढेच नव्हे, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची संस्कारक्षम जडणघडण व्हावी, यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

शिक्षणासोबत सदाचार, शिस्त, सेवा, संस्कृती आणि सामाजिक बांधिलकी या मूल्यांचा विद्यार्थ्यांच्या जीवनात समावेश व्हावा, यासाठी त्यांनी मार्गदर्शन केले. त्यांच्या कार्यातून शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी मिळविण्याचे साधन नसून चांगला माणूस

Lewajagat घडविण्याची प्रक्रिया आहे, हा विचार अधोरेखित होतो.

मराठी भाषेतून स्वामीनारायण संप्रदायाचा प्रसार

पूज्य भक्तिकिशोरदासजींच्या कार्यातील एक महत्त्वाचा आणि विशेष उल्लेखनीय पैलू म्हणजे श्री स्वामीनारायण संप्रदायातील विचार, तत्त्वज्ञान, ग्रंथ आणि संस्कार मराठी भाषेतून समाजापर्यंत पोहोचविण्याचा त्यांनी केलेला प्रयत्न.

संस्कृत आणि धार्मिक ग्रंथांचा सखोल अभ्यास असल्यामुळे संप्रदायातील साहित्य सामान्य मराठी वाचकांना समजावे, त्यातील अध्यात्मिक विचार अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचावेत आणि मराठी भाषिक समाजाला स्वामीनारायण संप्रदायाच्या विचारांची ओळख व्हावी, यासाठी त्यांनी अनुवाद व ग्रंथप्रकाशनाच्या माध्यमातून महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

१७,६२७ संस्कृत श्लोक असलेल्या ‘श्री सत्संगी जीवनम्’ या ग्रंथाचा मराठी अनुवाद करून त्यांनी तो प्रकाशित केला. संस्कृतमधील विस्तृत आध्यात्मिक साहित्य मराठी भाषिक वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याच्या दृष्टीने हे कार्य विशेष महत्त्वाचे ठरते. या ग्रंथाचा हिंदी अनुवाद करण्याचे कार्यही त्यांनी हाती घेतले होते.

याशिवाय ‘वचनामृत’, ‘कीर्तनमाधुरी’, ‘हरिगीता’, ‘शिक्षापत्री पंचरत्न’, ‘श्री स्वामीनारायण चरित्र’, ‘याज्ञवल्क्यस्मृती’ आदी ग्रंथांचे प्रकाशन करून धार्मिक आणि संस्कृत साहित्याच्या प्रसारासाठी त्यांनी योगदान दिले.

त्यांच्या या प्रयत्नांमुळे संप्रदायाचे विचार केवळ एका भाषेपुरते किंवा विशिष्ट वाचकवर्गापुरते मर्यादित न राहता मराठी भाषिक समाजापर्यंत पोहोचविण्याचा एक प्रभावी मार्ग निर्माण झाला.

अध्यात्मातून समाजप्रबोधन

पूज्य भक्तिकिशोरदासजींच्या कार्याचा आवाका धार्मिक क्षेत्रापुरता मर्यादित नव्हता. हिंदू धर्मग्रंथांचे पारायण, धार्मिक प्रबोधन आणि सामाजिक विषयांवर जनजागृती करण्याचे कार्य त्यांनी केले.

व्यसनमुक्ती, ‘बेटी बचाओ, बेटी पढाओ’ यांसारख्या सामाजिक विषयांवर त्यांनी प्रबोधन केले. अध्यात्मिक विचारांमधून समाजाला सकारात्मक दिशा देण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. तरुण पिढीने संस्कार, शिक्षण आणि सामाजिक जबाबदारी यांना महत्त्व द्यावे, हा संदेश त्यांच्या कार्यातून सातत्याने पुढे आला.

त्यांच्या दृष्टीने धर्म म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा नव्हे, तर व्यक्तीच्या आचरणात सद्गुण निर्माण करणारी आणि समाजाला चांगल्या दिशेने नेणारी जीवनपद्धती होती. म्हणूनच त्यांच्या आध्यात्मिक कार्याला समाजप्रबोधनाची जोड मिळाली.

ग्रंथसेवेच्या माध्यमातून ज्ञानाचा वारसा

ग्रंथ हे ज्ञानाचे चिरंतन माध्यम आहे, या जाणिवेतून त्यांनी साहित्यनिर्मिती व प्रकाशनाला विशेष महत्त्व दिले. संस्कृतमधील अवघड आणि गहन विचार मराठी भाषेत उपलब्ध करून देण्याचे कार्य त्यांनी केले.

‘श्री सत्संगी जीवनम्’चा मराठी अनुवाद असो किंवा इतर धार्मिक व आध्यात्मिक ग्रंथांचे प्रकाशन असो, त्यांच्या प्रयत्नांमध्ये ज्ञान सामान्य वाचकापर्यंत पोहोचावे ही भूमिका स्पष्टपणे दिसून येते.

त्यामुळे त्यांच्या कार्याकडे केवळ एका संप्रदायाच्या साहित्यसेवेच्या दृष्टीने न पाहता, संस्कृत आणि मराठी भाषांमधील आध्यात्मिक साहित्याचा सेतू उभारण्याच्या दृष्टीनेही पाहता येते.

कार्याचा गौरव

शैक्षणिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाची विविध संस्थांनी दखल घेतली. त्यांच्या कार्याचा गौरव करत त्यांना ‘खानदेश रन’ आणि ‘एक्सलन्स अवॉर्ड’ यांसारख्या सन्मानांनी गौरविण्यात आले.

मात्र पुरस्कार आणि सन्मान यापेक्षा त्यांनी जपलेली ज्ञानसाधना, विद्यार्थ्यांमध्ये रुजविलेले संस्कार, समाजप्रबोधनाची भूमिका आणि मराठी भाषेतून स्वामीनारायण संप्रदायाच्या विचारांचा केलेला प्रसार हीच त्यांच्या कार्याची खरी ओळख ठरते.

प्रेरणेचा दीप

पूज्य भक्तिकिशोरदासजींचे जीवन म्हणजे ज्ञान, अध्यात्म, संस्कार, साहित्यसेवा आणि समाजहित यांचा सुंदर संगम आहे. लहान वयात संतसहवास लाभल्यानंतर त्यांनी अध्यात्माची वाट स्वीकारली; परंतु त्याचवेळी ज्ञानाची भूक कायम ठेवली. उच्च शिक्षण घेतले, वेदांत आणि संस्कृत व्याकरणाचा सखोल अभ्यास केला, गुरुकुलाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना संस्कारक्षम शिक्षण दिले आणि ग्रंथांच्या माध्यमातून आध्यात्मिक विचार समाजापर्यंत पोहोचविले.

विशेषतः श्री स्वामीनारायण संप्रदायाचे विचार मराठी भाषेतून समाजापर्यंत पोहोचविण्याचा त्यांचा प्रयत्न हा त्यांच्या कार्याचा महत्त्वपूर्ण ठेवा आहे. भाषा ही विचारांच्या प्रसाराचे प्रभावी माध्यम आहे, याची जाणीव ठेवून त्यांनी संस्कृत साहित्य आणि मराठी वाचक यांच्यात एक ज्ञानसेतू उभारण्याचा प्रयत्न केला.

९ सप्टेंबर २०२६ रोजी त्यांच्या जन्मदिनी त्यांची ४५वी जयंती साजरी होत असताना त्यांच्या जीवनकार्याचे स्मरण करणे म्हणजे एका विद्वान संताच्या कार्याला अभिवादन करण्यासोबतच ज्ञान, संस्कार आणि समाजसेवेच्या मूल्यांना वंदन करणे होय.

पूज्य भक्तिकिशोरदासजींच्या ज्ञानसाधनेचा, संस्कारांचा आणि समाजप्रबोधनाच्या कार्याचा दीप पुढील पिढ्यांना सतत मार्गदर्शन करीत राहो, हीच त्यांच्या ४५व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!